Zaparcia – czym są i jakie są ich objawy? Leczenie i domowe sposoby.

Z zaparciami boryka się nawet 1/3 społeczeństwa. Do najczęstszych przyczyn występowania dolegliwości zaliczają się dieta uboga w błonnik, siedzący tryb życia, brak aktywności fizycznej. Zaparcia mogą być też objawem chorób przewlekłych oraz wynikać z działania niektórych grup leków. Jak im zapobiec i jak je  leczyć? Wyjaśniamy!

Co to są zaparcia?

Zaparcie (potocznie nazywane zatwardzeniem) to dolegliwość przewodu pokarmowego polegająca na:

• Zmianie rytmu wypróżnień (stolec oddawany jest rzadziej niż 3 razy w tygodniu),
• Zmianie konsystencji stolca (jest twardy i zbity, a jego oddawanie jest bolesne).

Szacuje się, że problem zaparć dotyczy nawet 30% populacji, przy czym najczęściej obserwuje się zaparcia u osób starszych oraz u kobiet.

Sprawdź popularne kategorie

Zaparcia – przyczyny

Trudności z oddawaniem stolca mają zwykle charakter pierwotny. Dzieli się je na różne typy. Najczęściej występują tzw. zaparcia idiopatyczne, u podstaw których nie leży żadna choroba organiczna. W ich obrębie wyróżnia się:

• Zaparcia czynnościowe,
• Zaparcia związane ze zwolnionym pasażem jelitowym (spastyczne lub atoniczne),
• Zaparcia związane z dysfunkcją mięśni dna miednicy.

Co powoduje zaparcia czynnościowe? Szereg czynników związanych ze stylem życia: nieprawidłowa dieta, wypijanie zbyt małej ilości płynów, brak aktywności fizycznej oraz przewlekły stres. Ból i dyskomfort podczas oddawania stolca często prowadzą do celowego wstrzymywania wypróżnień, co może prowadzić do zaparć nawykowych.

Rzadziej występują zaparcia wtórne, których przyczynami są:

• Zmiany organiczne w obrębie jelita grubego (guz lub zwężenie jelita, szczelina odbytu, stany po zabiegach chirurgicznych),
• Choroby współistniejące (cukrzyca, niedoczynność tarczycy, choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane),
• Działania niepożądane niektórych grup leków (leków przeciwbólowych, preparatów z żelazem, leków na nadciśnienie, leków moczopędnych i stosowanych w leczeniu choroby Parkinsona).

Osobną kategorią są zaparcia w ciąży. Za trudności z wypróżnieniem w tym okresie odpowiada rosnący poziom progesteronu spowalniający perystaltykę jelit. Dolegliwości ustępują zwykle po porodzie, kiedy poziom hormonów wraca do normy.

Zaparcia – objawy

Podstawowy objaw zaparcia to rzadkie (mniej niż 3 razy w tygodniu) oddawanie stolca o twardej i zbitej konsystencji. Do innych charakterystycznych dolegliwości zalicza się:

• Uczucie niepełnego wypróżnienia,
• Potrzebę intensywnego parcia,
• Bóle brzucha,
• Uczucie pełności, nawet po wypróżnieniu,
• Wzdęcia i gazy,
• Nudności,
• Zmniejszenie apetytu,
• W cięższych przypadkach – krwawienie z odbytu.

Diagnostyka zaparć

Jak walczyć z zaparciami? Przede wszystkim, jeśli problem utrzymuje się, należy zasięgnąć porady specjalisty. Do jakiego lekarza udać się z zaparciami? W pierwszej kolejności do lekarza pierwszego kontaktu, który w razie konieczności zaleci dalsze konsultacje (np. z gastroenterologiem).

W procesie diagnostycznym kluczowy jest wywiad, czyli zebranie informacji o charakterze wypróżnień, objawach towarzyszących, stosowanych lekach i chorobach współwystępujących. W rozpoznaniu wykorzystuje się również skale diagnostyczne: Kryteria Rzymskie IV (wytyczne oparte na objawach zaparć i częstości ich występowania) oraz skalę Bristolską (do oceny konsystencji stolca).

Badanie fizykalne w diagnostyce zaparć może obejmować:

W zależności od objawów zasadne może być również wykonanie niektórych badań laboratoryjnych (m.in. morfologii, TSH, poziomu glukozy i elektrolitów) oraz badań obrazowych (USG jamy brzusznej, kolonoskopii).

Zaparcia – jak je leczyć?

Celem leczenia zaparć wtórnych jest przede wszystkim usunięcie ich przyczyny (np. zmiana leków na niepowodujące zatwardzenia czy wyrównanie pracy tarczycy). Jak pozbyć się zaparć pierwotnych? Stosuje się leki łagodzące dokuczliwe dolegliwości, kluczowa jest jednak modyfikacja czynników związanych ze stylem życia. Ulgę w zaparciach mogą również przynieść domowe sposoby.

Zaparcia – leczenie farmakologiczne

Doraźnie, jeśli objawy są bardzo dokuczliwe, można sięgnąć po leki na zaparcia. Różnią się one mechanizmami działania, a także formą: środki przeczyszczające dostępne są w tabletkach, syropach, wlewkach doodbytniczych oraz czopkach.

• Leki na zaparcia należy stosować krótkotrwale. Jeśli problem z zaparciami się utrzymuje, zamiast kupować kolejne opakowanie farmaceutyków, należy udać się do lekarza. Środki przeczyszczające mogą wpływać na wchłanianie innych leków, a także „rozleniwiać” jelita, co w konsekwencji wyłącznie nasila problem z zaparciami.
• Pacjenci często sięgają po preparaty ziołowe, uważając je za w pełni bezpieczne. Najpopularniejszym surowcem na zaparcia, dostępnym w formie herbatek i tabletek, jest senes. Należy go stosować z taką samą rozwagą jak inne leki przeczyszczające: wyłącznie doraźnie. Senes stosowany zbyt często, zamiast łagodzić zaparcia, sam je powoduje. Zobacz inne najskuteczniejsze zioła na zaparcia i wzdęcia.

Wspomagająco w łagodzeniu zatwardzenia można sięgnąć po błonnik w tabletkach, probiotyki oraz leki i preparaty wspomagające układ pokarmowy.

Domowe sposoby na zaparcia

A jakie są domowe sposoby na zaparcie? Zmagając się z trudnościami z oddaniem stolca, warto sięgnąć po niektóre pokarmy, które ułatwiają wypróżnienie, jednak ich działanie jest mniej gwałtowne niż leków.

• Ulgę w dolegliwościach przyniosą suszone owoce, szczególnie śliwki, a także morele i jabłka. Warto również włączyć do diety surowce bogate w błonnik celulozowy: babkę płesznik i siemię lniane.
• Warto sięgnąć po  siemię lniane. Najlepiej w formie kleiku, spożywanego pół godziny przed każdym posiłkiem. Aby go przygotować, zalej łyżeczkę siemienia niepełną szklanką gorącej wody i mieszaj do uzyskania śluzowatej konsystencji. Nasiona lnu są również świetnym dodatkiem do wypieków, owsianek i koktajli. Dowiedz się więcej z artykułu Siemię lniane na zaparcia – domowy sposób na dobre trawienie!
• A czego unikać przy zaparciach? Z pewnością zbyt małej podaży płynów! Odpowiednie nawodnienie zmiękcza masy kałowe i ułatwia wypróżnienie się. Picie wody jest szczególnie ważne podczas stosowania diety wysokobłonnikowej lub przyjmowania błonnika w tabletkach. Przy braku odpowiedniego popicia błonnik może wywoływać działania odwrotne od zamierzonego – powodować zaparcia.

Sposoby na zaparcia to nie tylko odpowiednia dieta! Co jeszcze może ułatwić wypróżnienie?

• Delikatny masaż brzucha wykonywany okrężnymi ruchami, zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Dla zwiększenia komfortu, do masażu można wykorzystać olejek,
  
• Ciepła kąpiel lub ciepły okład na brzuch – pomagają rozluźnić mięśnie,
  
• Techniki relaksacyjne (ćwiczenia oddechowe, joga, medytacja) – pomagają łagodzić objawy zaparć wynikających z nadmiernego stresu,
  
• Odpowiednia pozycja podczas wypróżnienia – oparcie stóp na podnóżku ułatwia przyjęcie pozycji sprzyjającej rozluźnieniu jelit,
  
• Większa świadomość podczas spożywania posiłków – w walce z zaparciami ważne jest nie tylko CO, ale również JAK się je: należy pamiętać o dokładnym przeżuwaniu każdego kęsa (co przyspiesza trawienie) oraz o stałych porach posiłków (dzięki czemu jelita przyzwyczają się do regularnej pracy).

Jak przeciwdziałać zaparciom?

Jak zapobiegać zaparciom? Przede wszystkim poprzez wprowadzenie zdrowych nawyków i zmian w stylu życia. Kluczowa jest dieta przy zaparciach – odpowiednia podaż świeżych warzyw i owoców, nasion oraz produktów pełnoziarnistych dostarczy niezbędnych ilości błonnika, który ma korzystny wpływ na perystaltykę jelit. Niezmiernie ważne jest również odpowiednie nawodnienie: nie tylko podczas zmagań z zaparciami, ale również jako element profilaktyki.

Jak poradzić sobie z zaparciami dzięki aktywności fizycznej

Skutecznym sposobem na walkę z zaparciami jest również aktywność fizyczna. Regularny ruch wspiera perystaltykę jelit, zwiększa ich ukrwienie oraz normalizuje apetyt. Korzystne dla układu trawiennego będą nawet najprostsze formy ruchu: poobiednie spacery czy ćwiczenia rozciągające. Warto jednak włączyć do swojej rutyny zarówno treningi aerobowe (bieganie, pływanie, jazdę na rowerze), które pobudzają metabolizm, oraz ćwiczenia siłowe, dzięki którym wzmacniają się mięśnie brzucha, co również przekłada się na lepszą pracę jelit.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Zaparcia to powszechnie występująca dolegliwość, jednak jej obraz kliniczny może się różnić w zależności od przyczyny schorzenia. Co jeszcze warto o nich wiedzieć?

Podsumowanie

Z problemem zaparć mierzy się wielu pacjentów. Jak skutecznie je leczyć i im zapobiegać? Doraźnie ulgę przyniosą leki na zaparcia, jednak kluczowa jest trwała zmiana nawyków: zdrowa dieta, wypijanie odpowiedniej ilości płynów oraz regularna aktywność fizyczna. Walcząc z zaparciami, warto również sięgnąć po domowe sposoby: nie tylko zioła na zaparcia, ale również techniki ułatwiające rozluźnienie jelit (delikatne masaże, ciepłe okłady) oraz redukujące napięcie (ćwiczenia oddechowe, medytacja).

Źródła:

1. Verkuijl SJ, Meinds RJ, Trzpis M, Broens PMA. The influence of demographic characteristics on constipation symptoms: a detailed overview. BMC Gastroenterol. 2020 Jun 3;20(1):168. doi: 10.1186/s12876-020-01306-y. PMID: 32493265; PMCID: PMC7268616.
2. Hermann J, Kościński T, Drews M. Praktyczne zasady postępowania w zaparciach u dorosłych. Ginekol Pol 2012, 83, 849–853.